Spółka budowlana

Pewnego razu odebrałam telefon od klienta. Sprawa niby prosta, betonowe ogrodzenie, tyle że beton tzw. architektoniczny. Zdaniem zamawiającego taki jednak nie był. Wbrew zastosowanej przez klienta technologii oraz informacjom z karty charakterystyki użytego cementu.

To będzie inny wpis niż poprzednie. Dziś opowiem, jak estetyka robót budowlanych spowodowała wieloletni spór pomiędzy zamawiającym a wykonawcą.

A wiec…jedziemy na budowę. Ogrodzenie stoi, całkiem okazałe, ani brzydkie, ani piękne. W czym jest problem? Zamawiający twardo podtrzymuje, że to nie jest beton architektoniczny, on zamawiał coś innego. No to pytam, co zamawiał? Nigdzie bowiem w dokumentacji ofertowej, w projektach ani w umowie o roboty budowlane nie ma nic poza „betonem architektonicznym”. Żadnych opisów, żadnych zdjęć, o elemencie wzorcowym zaakceptowanym przez zamawiającego nie wspominając.

Sprawdźmy normę – to pierwsze, co przyszło mi do głowy, aby zweryfikować, czy roboty są źle wykonane, czy też zamawiający marudzi. Normy nie ma ? Tak, tyle wokół pięknych i niepięknych konstrukcji wykonanych w tej technologii, a normy nie ma.

Niezadowolony zamawiający nie zapłacił za wykonane roboty budowlane, sprawa trafiła na wokandę. Biegły w trakcie procesu stwierdził, że ogrodzenie jest w porządku. Zastosowano właściwą mieszankę chemiczną, użyto poprawnej technologii, efekt końcowy to na pewno beton architektoniczny. A te są różne. Tyle, że w tej umowie nie było doprecyzowane, jaki on ma być.

Zamawiający w sądzie składa wyjaśnienia:

„Wysoki sądzie, nie zapłaciłem bo to ogrodzenie jest po prostu brzydkie.” „Co znaczy brzydkie?” – sąd dopytuje pozwanego. „No po prostu brzydkie, nie podoba mi się, nie tak to sobie wyobrażałem…”.

Z uwagi na okoliczności sprawy sąd oczywiście zasądził całe wynagrodzenie na rzecz klienta wraz z należnymi odsetkami. Klient zadowolony, zamawiający już niekoniecznie.

I tak oto skończyła się ta historia. Jaki z tego wniosek? Realizacje z betonu architektonicznego nie są proste. Co za tym idzie, w interesie wykonawcy jak i zamawiającego bezwzględnie jest sporządzenie elementu wzorcowego, który będzie miernikiem należytego wykonania umowy. Najlepiej każdej, której efekt końcowy ma zapewniać nie tylko walory funkcjonalne, ale też estetyczne.

„Beton jest bowiem materiałem naturalnie niejednorodnym, efekt końcowy widoczny na jego powierzchni jest rezultatem wielu zabiegów projektowo-technologicznych, a jego ocena jest często subiektywna.”*

*świetnie o tym piszą dr inż. W. Jackiewicz-Rek i mgr inż. K. Kuniczuk w artykule „Ocena jakości betonu architektonicznego w konstrukcji”, Inżynier Budownictwa 02.12.2013 r.

Myślę, że już wystarczy odpoczywania, najwyższy czas wrócić do pisania. Bo naprawdę jest o czym. Pomimo wakacyjnego luzu bardzo dużo się dzieje – przede wszystkim szykują się spore zmiany w prawie budowlanym, ale o tym napiszę kolejnym razem. Dzisiaj będzie o miarkowaniu kary umownej, bo taka kara dla wykonawców bardzo często jest jak wiszący miecz Damoklesa.

Kara umowna w umowie o roboty budowlane

Prawie każdy zamawiający przedstawiając wykonawcy projekt umowy o roboty budowlane będzie miał w nim zapisaną karę umowną co najmniej na wypadek zwłoki lub opóźnienia w realizacji umowy*.

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego w umowie można zastrzec, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego (a takim zobowiązaniem jest przecież zobowiązanie do wykonania robót budowlanych) nastąpi przez zapłatę określonej sumy.

Tak zastrzeżona kara umowna będzie się należała bez względu na wysokość szkody poniesionej przez zamawiającego. Oznacza to, że będzie on mógł ją naliczać nawet wówczas, kiedy opóźnienie wykonawcy (czy inne nienależyte wykonanie umowy) nie spowoduje dla niego żadnych negatywnych konsekwencji. Do tego jeśli umowa zawiera zapis o możliwości dochodzenia przez zamawiającego odszkodowania przewyższającego wysokość zastrzeżonej kary umownej, to ostrze miecza Damoklesa niebezpiecznie zbliża się do karku wykonawcy.

Załóżmy, że mleko się rozlało – umowa o roboty budowlane została wykonana nienależycie, na przykład wykonawca nie dotrzymał umówionego terminu realizacji. Patrzy teraz na notę obciążeniową wystawioną przez zamawiającego, której wysokość dorównuje wartość wynagrodzenia za realizacje umowy… kiepsko to wygląda. Tu właśnie pojawia się nasze miarkowanie.

Miarkowanie kary umownej

Zgodnie z art. 484 § 2 k.c. jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej. To samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana. Tyle kodeks cywilny, a co praktyka na to?

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem miarkowanie może wchodzić w grę w każdym przypadku, gdy w danym stanie faktycznym kara umowna w zastrzeżonej wysokości może być uznana za rażąco wygórowaną. O stanie rażącego wygórowania można zaś mówić w sytuacji, gdy kara umowna jest równa, bądź zbliżona do wartości zobowiązania (wyrok SA Katowice z dnia 11.03.2015 r., sygn. akt V ACa 650/14).

Dla przykładu za rażąco wygórowaną karę umowną uznano:

„karę stanowiącą znaczną, przekraczającą połowę wartości część świadczenia niepieniężnego strony powodowej w sytuacji, gdy świadczenie to zostało ostatecznie w całości i w sposób nie budzący zastrzeżeń co do jakości dostarczonych przedmiotów wykonane” (wyrok SA Katowice z dnia 14.04.2015 r. sygn. akt VACa 738/14).

Miarkowanie a potrącenie kary umownej

Co więcej, wykonawca nie musi tracić nadziei na miarkowanie kary umownej nawet wówczas, kiedy wraz z notą obciążeniową otrzymał oświadczenie zamawiającego o potrąceniu tejże kary z wynagrodzeniem należnym mu z tytułu wykonanych robót. Zdaniem sądów dokonanie bowiem jednostronnego potrącenia kary umownej, w przypadku gdy potrącenie jest kwestionowane, nie wyklucza żądania miarkowana kary w postępowaniu sądowym (wyrok SN z 20.06.2008 r., IVCSK 49/08).

Żądanie miarkowania a żądanie oddalenia powództwa

W orzecznictwie wykształciły się dwie wyraźne linie dotyczące tego, czy w procesie sądowym można jednocześnie żądać oddalenia powództwa i miarkowania kary umownej. Nie analizując w tym miejscu wszystkich poglądów napiszę, iż z moich osobistych doświadczeń wynika, że w tej sprawie lepiej nie ryzykować. Co za tym idzie, lepiej wnosić o oddalenie powództwa o zapłatę kary umownej i jednocześnie z ostrożności zgłosić wyraźne żądanie jej miarkowania.

Nie zakładałabym, że sąd potraktuje żądanie wykonawcy o oddalenie powództwa jednocześnie jako wniosku o miarkowanie kary umownej, choć są orzeczenia, z których taki obowiązek sądu teoretycznie wynika. Ciekawie odniósł się do tego zagadnienia Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 20.05.2014 r. sygn.. akt I ACa 1502/13. Mianowicie uznał, iż

„skoro miarkowanie kary umownej jest dopuszczalne tylko na żądanie dłużnika, sąd nie może w tym zakresie działać z urzędu.”

Jednocześnie jednak wskazał, iż nawet jeśli oświadczenie może być złożone w dowolnej formie (art. 60 k.c.), to z uwagi na zasadę kontradyktoryjności procesu cywilnego oraz zasadę równości stron postępowania,

„powinno ono przybrać taką formę, by wierzyciel [zamawiający] mógł podjąć odpowiednią obronę. Dlatego dłużnik [wykonawca], jeżeli w toku procesu wprost nie sformułował żądania miarkowania kary umownej, powinien przynajmniej wskazać, że jego zdaniem kara umowna jest za wysoka i wyjaśnić dlaczego.”

Podsumowując, jeśli umowa o roboty budowlane została w znacznej części wykonana lub jeśli kara umowna jest rażąco wygórowana, wykonawca może bronić się w procesie sądowym żądaniem jej miarkowania. Żądanie takie powinno być jednak wyraźnie wyartykułowane, nawet jeśli wykonawca wnosi o oddalenie powództwa.

*Napiszę kiedyś więcej o tym, czemu opóźnienie i zwłoka to nie to samo, choć zakładam, że doświadczeni podwykonawcy wiedzą, do czego zmierzam 🙂